Atina’da sözde müftüye “Aksios” töreni: Devlet, müftü yemininde Ortodoks Kilisesi pratiğini uyguladı

Batı Trakya Türk Azınlığının itirazlarına rağmen Ortodoks Kilise ve Yunan devletinin uygun gördüğü şekilde Dimetoka’ya "müftü" olarak atanan Emin Şerif, Atina’da Eğitim ve Din İşleri Bakanı’nın huzurunda yemin etti. Bu yetmezmiş gibi, Bakanın Ortodoks Kilisesi’nde kullanılan “Aksios” ifadesini kullanması, Batı Trakya Türk Azınlığı’nda tepkileri büyüttü. Kamuoyuna göre bu tören, Azınlık iradesinin yok sayıldığını ve siyasi müdahalelerin nasıl sahnelendiğini bir kez daha ortaya koydu.

Batı Trakya Türk Azınlığının hak mücadelesi

Batı Trakya Türk Azınlığı, Lozan Antlaşması ve AB hukuku ile güvence altına alınmış dini özerklik ve kendi temsilcilerini seçme hakkına rağmen yıllardır devlet eliyle yapılan müftü atamalarına karşı çıkıyor. Dimetoka’ya atanan Emin Şerif için 9 Ocak Cuma günü Atina’da düzenlenen yemin töreni, bu direnişin ve tartışmaların yeniden gündeme gelmesine yol açtı.

İlhan Ahmet’in katılımı tartışma yarattı

Yunanistan Eğitim, Din İşleri ve Spor Bakanlığı’nda yapılan törene Rodop PASOK Milletvekili İlhan Ahmet’in de katılması, Batı Trakya Türk Azınlığı kamuoyunda dikkat çekti. Bu olay yalnızca şaşkınlık değil, derin bir rahatsızlık ve tepkiyle karşılandı.

Türk Azınlığın seçtiği bir milletvekilinin, Azınlığın iradesi hiçe sayılarak yapılan bir atama töreninde yer alması, Batı Trakya’da derin bir sorgulamayı da beraberinde getirdi. Bu görüntü, birçok kesimde ‘Azınlığın mücadelesi mi, Atina’daki siyasi konfor mu?’ sorusunu gündeme taşıdı.

Azınlığın reddettiği bir müftü dayatmasına devlet katında eşlik eden bir Azınlık milletvekili görüntüsü, aynı zamanda Batı Trakya’da ağır bir temsil krizinin işareti olarak görüldü. İlhan Ahmet’in bu tercihi, Azınlık tabanında ‘‘Orada bizim adımıza mıydı, yoksa karşımızda mı?’’ sorusunu doğurdu.

Bakan Zaharaki’nin “Aksios” kullanımı tepkileri büyüttü

Azınlığın tepkilerini haklı kılan bu gayrı meşru törende tepkileri daha da büyüten unsur, Bakan Sofia Zaharaki’nin, azınlığın seçmediği ve meşruiyeti tartışmalı bu atama için Ortodoks Kilisesi’nde piskopos ve başpiskoposlar için kullanılan “Aksios” ifadesini kullanması oldu.

Yunanca “Άξιος / Aksios”, “layıktır, bu makama uygundur” anlamına geliyor ve Ortodoks Kilisesi’nde sıradan bir tebrik değil; kilisenin, bir din adamına verdiği resmî ve teolojik onayı ifade eden teknik bir terim olarak biliniyor. Yani bu söz, sembolik bir nezaket ifadesi değil, doğrudan kurumsal bir meşruiyet ilanı. Bu nedenle söz konusu kullanım, azınlık çevrelerinde devletin müftülük makamını kendi Ortodoks hiyerarşisi içine yerleştirme niyetinin açık bir işareti olarak değerlendirildi.

Bakanlık: “Tarihi bir adım”

Türk Azınlık kurumlarının iradesinin yok sayıldığı gerekçesiyle sert eleştiriler alan atamayı Yunan Eğitim, Din İşleri ve Spor Bakanlığı ise “tarihi bir adım” olarak sundu. Emin Şerif, Bakan Zaharaki’nin huzurunda yemin ederken, Bakanlık tarafından yapılan açıklamada bu işlemin 4964/2022 sayılı yasa çerçevesinde müftülük kurumuna ilişkin “modern ve şeffaf” bir düzenlemenin ilk kez eksiksiz uygulandığı ileri sürüldü.

Bakan Zaharaki, sürecin Yunanistan Anayasası, Lozan Antlaşması ve Avrupa Birliği hukuku ile uyumlu olduğunu savunarak, müftülük kurumunun devlet güvencesi altında güçlendirildiğini iddia etti.

Ancak ortaya çıkan tablo, bu söylemlerle örtüşmüyor. Anayasasında Hristiyan Ortodoksluğu “egemen din” olarak tanımlayan bir devletin yönetimi tarafından zorla atanan Emin Şerif, bir Hristiyan bakanın huzurunda yemin ettirildi. Buna karşın Yunanistan’da devletin resmî dini olan Ortodoks Kilisesi’nin piskoposları, metropolitleri ve başpiskoposları hiçbir zaman bir bakanın karşısında yemin etmiyor. Çünkü onların ataması devletin değil, tamamen kilisenin kendi iç meselesi.

Yunanistan’da Ortodoks Kilisesi’nin piskopos, metropolit ve başpiskopos gibi din adamlarının atama ve göreve başlama süreçleri, devlet bakanlarının huzurunda özel bir yeminle tamamlanmaz. Buna karşın, devlet görevlileri — cumhurbaşkanı, başbakan, bakanlar ve milletvekilleri — resmî yemin törenlerinde sıklıkla Ortodoks Kilisesi’nin üst düzey ruhani liderlerinin huzurunda yer alırlar.

Kilise atamaları devletten bağımsız

Yunanistan’da Ortodoks Kilisesi’nin piskopos ve metropolit atamaları devlet tarafından yapılmıyor. Bu süreç, Kutsal Sinod (İera Sinodos) tarafından yürütülüyor. Kilise, kendi kanonları ve iç hukuku çerçevesinde karar alıyor; devlet bu hiyerarşiye doğrudan müdahale etmiyor.

Yunan Anayasası Ortodoks Kilisesi’ni ülkenin egemen dini olarak tanımlasa da, kilisenin iç işleyişi ve atama mekanizması kendi organlarının elinde. Devlet, kilisenin piskopos veya metropolit belirleme sürecine karışmıyor. Tarihsel olarak zaman zaman müdahale girişimleri olmuşsa da, bunlar tartışmalara yol açmış ve çoğu geri çekilmiş durumda.

Piskopos veya metropolit seçildiğinde, bu karar kilise içinde düzenlenen özel bir ayinle ilan ediliyor. Bu törenler genellikle büyük katedrallerde, başpiskopos ve diğer yüksek rütbeli ruhani liderlerin katılımıyla yapılıyor. Devlet yetkililerinin bulunması ise hukuki bir zorunluluk değil; sadece protokole dayalı, sembolik bir katılım.

Özetle: Devlet, kendi resmî kilisesinin iç hiyerarşisine dokunmuyor; ancak İslam ve Müslümanlar söz konusu olduğunda, dinî temsil ve irade alanına doğrudan müdahale ediyor. Bu da din özgürlüğü ve özerklik ilkeleri açısından ciddi bir çifte standart oluşturuyor.

Yunan devleti Ortodoks Kilisesi’nin iç düzenine saygı gösterirken, Müslümanların dinî iradesini devlet gücüyle şekillendirmeye çalışıyor. Sorun tam da burada başlıyor.

Azınlık: “Bu irade gaspıdır”

Batı Trakya Türk Azınlığı ise devlet eliyle müftü atanmasını başından beri reddediyor. Azınlık kurumlarına göre bu uygulama; İslam’ın temel ilkelerine, Allah’ın muradına, Lozan Antlaşması’nın ruhuna, din ve vicdan özgürlüğüne ve demokratik temsil anlayışına açıkça aykırı.

Müftü, Müslümanların kendi içinden seçtiği, dini ve vicdani iradelerini temsil eden bir liderdir. Bu nedenle Müslümanların vicdanında kabul görmesi esastır. Kendini Ortodoks bir devlet olarak tanımlayan bir yönetimin, Müslümanların iç işlerine el koyarak müftü ataması ise yalnızca bir idari tasarruf değil, açık bir irade gaspı olarak görülüyor.

Azınlık çevrelerine göre bu tür tek taraflı atamalar, sadece dini özgürlükleri değil, Avrupa Birliği hukuku ve uluslararası insan hakları sözleşmeleriyle güvence altına alınmış azınlık haklarını da ihlal ediyor. Bu yüzden müftü meselesi, Batı Trakya Türk Azınlığı için basit bir bürokratik tartışma değil; kimlik, inanç özgürlüğü ve özerklik mücadelesinin tam merkezinde yer alan bir temel hak sorunu olmaya devam ediyor.

Aksios’la damgalanan sahnenin perde arkası

Atina’da kurulan sahnede, Türk Azınlığın iradesi yok sayılarak yazılmış bir oyunun oyuncuları ve figüranları vardı. Kimileri sahnede, kimileri tribünde, kimileri de perde arkasında yer aldı. O sahnede söylenen ‘Aksiyos’ ise aslında kime neyin layık görüldüğünü tarihe not düştü.

Türk Azınlığın iradesine rağmen Atina’da kurulan bu sahnede ‘Aksios’ ilanıyla kimin hangi tarafta durduğu da görüldü. Ve o ‘Aksios’, tarihe sadece bir kilise sözü değil, bir siyasi utanç kaydı olarak geçti.

Azınlık için bu sahne, yalnızca bir tören değil, devlet müdahalesinin ve temsil krizinin açık göstergesi olarak da hafızalara kazındı. Bu sahne Azınlık açısından, dayatılan siyasi tercihlerin simgesi olarak kayda geçti.

Atina’daki bu tören, Azınlık iradesinin yok sayıldığını ve siyasi müdahalelerin nasıl sahnelendiğini bir kez daha ortaya koydu.

C.Ö.