Semadirek Adası'nda Osmanlı izleri

Semadirek Adası’ndaki Osmanlı hâkimiyeti, 1457 yılında Fatih Sultan Mehmed döneminde adanın fethedilmesiyle başlamıştır. Ada, 456 yıl boyunca Osmanlı egemenliğinde kalmıştır. 1831’de Cezayir-i Bahr-i Sefid Eyaleti'ne bağlı iken Tanzimat uygulamaları çerçevesinde Rumeli’deki Mekri Kazası'na bağlandı. Daha sonraki idari yapı düzenlemeleriyle farklı statülerde yer aldı. 1856 sonrasında Semadirek, Bozcaada Kaymakamlığına dâhil edilirken; 1877 düzenlemesiyle Limni Sancağına, 1892’de ise ada halkının talebiyle Dedeağaç’a bağlanmıştır. Nitekim 1311 (1893) tarihli Edirne Vilayeti Salnamesi'nde de Dedeağaç Kazası'na bağlı bir nahiye statüsünde yer almıştır.

Kanuni Sultan Süleyman dönemindeki tahrirler sırasında bazı hususların değiştirildiği; özellikle cizye, ispence ve öşür vergilerine ilişkin yeni düzenlemeler yapılarak mevcut aksaklıkların giderildiği dikkati çekmektedir. Bu düzenlemelerin ardından, Kanûnî döneminde Semadirek Adası’nun gelirleri İstanbul’daki Süleymaniye Camii ve Külliyesi’ne vakfedilmiştir.

Osmanlı egemenliği döneminde (1457–1912) Semadirek Adası’nda (Samothraki) nüfusun ekseriyeti Ortodoks Rumlardan oluşmaktaydı. Adada, adanın asayişini sağlamakla görevli, sürekli olarak ikamet eden bir Osmanlı idarecisi, kadı ve vergi tahsili ile korsanlığa karşı mücadele etmesi amacıyla konumlandırılmış küçük bir askerî garnizon bulunmaktaydı. Ada, Birinci Balkan Savaşı sırasında, 1 Kasım 1912’de Yunanistan’ın egemenliğine geçmiştir.

İstanbul’daki Osmanlı Arşivi’nde bulunan Tahrir Defterleri ve diğer Osmanlı arşiv belgeleri, adanın demografik yapısı ve altyapısı konusunda en nesnel kaynaklar olarak kabul edilmektedir. Bu belgeler ideolojik bir amaç taşımamakta, tamamen idarî ve malî amaçlarla hazırlanmış bulunmaktadır. Machiel Kiel, Trakya ve Ege Adaları üzerine kaleme aldığı "Ottoman Thrace and the Islands" adlı çalışmasında, tahrir defterlerine dayanarak adanın nüfusunun bütünüyle Hristiyanlardan oluştuğunu ortaya koymaktadır.

Yunanistan Ulusal Araştırma Vakfı’nda (EİE) araştırma direktörü olan Yunan tarihçi Evangelia Balta ise adaların ekonomik hayatına ilişkin çalışmalarında, bu tür bölgelerde kullanılan “mescit” teriminin, kaleler ve askerî tesisler içerisindeki muhafızların ibadet odalarını ifade ettiğini açıklamaktadır.

Semadirek’te sürekli ikamet eden bir Müslüman nüfus bulunmadığından dolayı minareli, kubbeli, bağımsız ve büyük camiler inşa edilmemiştir. Osmanlı belgelerinde söz konusu edilen yapılar, minaresiz küçük ibadet mekânları olan mescitlerdir. Bu mescitler yalnızca az sayıdaki Osmanlı devlet memurunun ihtiyaçlarına hizmet etmekteydi.

Bu mescitlerden biri, Semadirek Adası'nın Hora’daki (Chora) idare merkezinde (Hükümet Konağı) bulunan ve ağa ile Osmanlı devlet görevlilerinin dini vecibelerini yerine getirmesi için kullanılan küçük bir ibadet odasıydı. Diğer mescit ise Gataluzi Kalesi içinde bulunan ve askerî garnizonun ihtiyaçlarına hizmet eden bir odaydı.

Hora bölgesindeki eski Osmanlı Hükümet Konağı'nın bulunduğu alanda, daha sonraki dönemlerde kamu binaları ve özel konutlar inşa edilmiştir. Günümüzde ziyaret edilebilen ve arkeolojik alan niteliği taşıyan Hora Kalesi’nde Orta Çağ dönemine ait kuleler ve surlar muhafaza edilmekle birlikte, garnizonun kullandığı ahşap veya geçici Osmanlı yapıları zaman içerisinde tamamen ortadan kalkmıştır.

Not: Semadirek Adası'nda bulunan Gataluzi Kalesi'nin günümüzde arkeolojik alan olarak korunan bölümünde, Osmanlı dönemine tarihlenen bir mescit yer almaktaydı. Ancak günümüze yalnızca kalıntıları mevcuttur.

  Kaynakça

• Dragoumis, Ionnis, Σαμοθράκη (Το Νησί). University of Crete Kütüphanesi dijital koleksiyonu, Atina, 1909.
• Savvides, A. “Semadirek.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Cilt 36. İstanbul: TDV Yayınları, 2009, 458–459.
• Karsandık Yazıcı, Özlem. “1893 Semadirek Depremi.” Tarih İncelemeleri Dergisi 40, no. 1 (2025): 469–489. https://doi.org/10.18513/egetid.1671285.
• Machiel Kiel. Avrupa-yı Osmânî: Balkan Şehirleri. Editör: Tahsin Özcan. İstanbul ve Ankara: İslam Araştırmaları Merkezi (İSAM) ve Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2024.
• https://www.kastra.eu/castleen.php?kastro=samothraki&utm
• https://www.allovergreece.com/Castle/Descr/114/en?utm
• https://www.allovergreece.com/Castle/Descr/114/en?utm