İbn Haldun ve Mukaddime’ye Dair Bazı Notlar-1

Mukaddime’nin sayfalarını ne zaman karıştırsam, İbn Haldun’un 19. yüzyılda yaşamış ama eserini yazmak için zaman makinesi kullanarak 14. yüzyıla geri dönmüş muz

Köşe Yazıları 18 Ocak 2013
İbn Haldun ve Mukaddime’ye Dair Bazı Notlar-1

Mukaddime’nin sayfalarını ne zaman karıştırsam, İbn Haldun’un 19. yüzyılda yaşamış ama eserini yazmak için zaman makinesi kullanarak 14. yüzyıla geri dönmüş muzip bir adam olduğunu düşünürüm. Sanırım benzer düşünceler, İbn Haldun’u modern tarihçiliğin, sosyolojinin, siyaset biliminin, tarih felsefesinin, tarih sosyolojisinin, din sosyolojisinin yahut bir başka modern disiplinin kurucusu addeden yazarlarda da uyanmaktadır. Ne var ki bahsi geçen disiplinlerin hiçbirisi onun mirası üzerine kurulmamış, hepsi yeni baştan icat edilmiştir.

Kaleme aldığı eserin asıl ismi “Kitabü’l-İber” olmakla birlikte İbn Haldun daha çok bu eserin Mukaddime diye bilinen kısmıyla tanınmıştır. Müellif, Kitabü’l-İber’in bir mukaddime ve üç kitaptan oluştuğunu ifade eder. Ancak bugün Mukaddime diye bildiğimiz eser, Kitabü’l-İber’in tarih ilmine dair olan mukaddimesiyle birinci kitabının birleştirilmiş şeklidir. Dolayısıyla, Kitabü’l-İber’in mukaddimesi, bugünkü Mukaddime’nin mukaddimesidir[i].

İbn Haldun, eserini o ana kadar takip edilmemiş acaip bir usûl ve ilmî bir anlayışla telif ettiği beyan eder[ii]. Tarih ve tarih usûlü hakkında ortaya koyduğu görüşler, tarihçiler ve rivayetler karşısında takındığı eleştirel tavır, asabiye ve umran kavramları etrafında devletlerin ve milletlerin hayatına dair getirdiği yorumlar çok önemlidir. Üstelik o bütün bunları yaparken, konusu ve usûlü itibariyle yeni bir ilim inşâ ettiğini açıkça beyân etmektedir. Bu yeni ilme verdiği isim de hayli ilginçtir: ilm’ül-umran. Yani insanların cemiyetleşmesinin ve bu yolla kurdukları medeniyetlerin ilmi. Bir başka tabirle İbn Haldun, Comte’den beş asır önce toplumu incelemeye yönelmiş ve bunun için yeni bir ilim vaz’ etmiştir. Ayrıca Montesquieu ve Taine’den önce muhitin insanlar ve dolayısıyla tarih üzerindeki etkilerine dikkat çekmiş, Spengler ve Toynbee’den önce bir çöküş teorisi kurmuştur.

Düşünürümüz bazı açılardan Vico ile mukayese edilir. Bir aykırı ses olarak Vico, kendi çağında sessizliğe mahkûm edilmişti. Ancak 19. yüzyılda keşfedildiğinde Vico’nun Avrupa düşüncesi üzerinde muazzam etkileri olmuştur. Isaiah Berlin; Michelet, Dilthey, Croce, Collingwood ve kısmen Herder ve Hegel’i Vico’nun takipçileri olarak zikreder[iii]. Bu itibarla Vico, Romantizme, Alman tarih okuluna ve hermeneutik yaklaşıma zemin hazırlamıştır. Oysa İbn Haldun’un İslâm dünyasında takipçisi olmadığı çok sık telaffuz edilir. İbn Haldun, Vico ve Avrupa düşüncesi örneğine benzer bir surette İslâm dünyasında esaslı cereyanlara maalesef kaynaklık etmemiştir.

Mukaddime’nin ilk tercüme edildiği dil, Türkçe’dir. İlk beş faslı Pirizâde Sahib Efendi, altıncı faslı ise Ahmed Cevdet Paşa tarafından tercüme edilmiştir. Osmanlıların, İbn Haldun’la tam olarak ne zaman tanıştıkları ise belirsizdir. Kınalızâde, Taşköprüzâde, Kâtib Çelebi ve Naima; İbn Haldun’dan haberdardırlar. Son devir Osmanlı aydınlarından özellikle Ahmed Cevded Paşa ve Abdurrahman Şeref Efendi birer Haldunist olarak bilinirler. Ancak Osmanlıların İbn Haldun’a ilgileri umûmiyetle pragmatiktir ve paradoksal olarak İbn Haldun gibi katı, hatta kaderci bir çöküş teorisyenine devletin çöküşü hızlandıkça daha fazla ilgi göstermeye başlamışlardır. Kaygıları çöküşün sebeplerini teşhis etmek ve devletin ömrünü uzatmaktır. Bu açıdan İbn Haldun başvurdukları en önemli kaynaktır. İbn Haldun’u seçmeci bir tarzda okuyan Osmanlı düşünürleri, O’nun devletler için belirlediği organik döngüselliği aşmaya ve devletin bir takım tedbirler ve büyük teceddüd faaliyetleriyle gençleşebileceğini göstermeye çalışmışlardır. Bir nevi devlet-i ebet müddet fikriyle İbn Haldun arasında uzlaşma tesis etmişlerdir.

----------

[i] İbn Haldun, Mukaddime, C. 1, Çeviren: Zakir Kadirî Ugan, İstanbul 1986, s. 11-12. [ii] İbn Haldun, a.g.e., s. 5-6, 11. [iii] Isaiah Berlin, Vico And Herder Two Studies In The History Of Ideas, London 1980, s. 4.

Millet gazetesi logo
© 2024 Millet
KÜNYE
MİLLET MEDİA Kollektif Şirketi
Genel Yayın Yönetmeni: Cengiz ÖMER
Yayın Koordinatörü: Bilal BUDUR
Adres: Miaouli 7-9, Xanthi 67100, GREECE
Tel: +30 25410 77968
E-posta: info@milletgazetesi.gr
ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ
MİLLET MEDİA O.E.
Υπεύθυνος - Διευθυντής: ΟΜΕΡ ΖΕΝΓΚΙΣ
Συντονιστής: ΜΠΟΥΝΤΟΥΡ ΜΠΙΛΑΛ
Διεύθυνση: ΜΙΑΟΥΛΗ 7-9, ΞΑΝΘΗ 67100
Τηλ: +30 25410 77968
Ηλ. Διεύθυνση: info@milletgazetesi.gr