Dünyanın ilk yazılı anayasası

Hz. Peygamber (s.a.v.) daha önce Akabe beyatlerinde kabile başkanlarını ve umumi başkanı tayin ederek Medine'de Müslüman cemaati takviye etmeye çalışmasına rağmen cemaat, birliğine bağlı ve muntazam değildi.

Hz. Peygamber ve müminlerin karşılıklı hak ve vazifelerinin tarifi gerekiyordu. Şehrin Müslüman olamayan Arap ve müsavileriyle anlaşmak, içtimai hayatı teşkilatlandırmak, onu adli, askeri, dini ve ilmi kurumlarla donatmak ve Rasülüllah'ın yegane vazife ve gayesi olan İslamiyet'in geleceğini düşünmek gerekiyordu.

İman ve salih amellere dayalı talimat ve tatbikat kafi değildi. İşte bunlar ve benzeri sebepler O'nun, dini olmayan işleri de üzerine almasını gerektirdi. Önce tecrübe, içtimai ahlaka riayeti sağlamak için maddi müeyyidelerin lüzumunu O'na kabul ettirdi. Zaten İslami esaslara göre dini olmayan alanlarda cemaatin liderliğini yapacak başka bir kimse de yoktu.

Ayrıca tarih gösteriyordu ki, devlet başkanları ve ordu komutanları -diğer idareciler gibi- örneklere ve hareket kaidelerine
muhtaçtırlar. Geçmiş ıslahat ve reformların eksik tarafı bu idi. Her şey tam iktidar sahibi bir devlet başkanının keyfine bırakılırsa despotluk, anarşiden fazla zararlar doğurabilirdi.

Bütün bu ihtiyaç ve zaruretlerin şevkiyle Hz. Peygamber, Müslüman ve gayr-i Müslimlere danıştı ve hepsi bir site devlet halinde teşkilatlanmak amaç ve düşüncesiyle Hz. Enes'in evinde toplandılar. Metnini aşağıda yazacağımız sözleşme resmen bir kağıda yazıldı.

Muhammed Hamidullah'ın ileri sürdüğü teze göre bu vesika sadece ilk İslam devletinin anayasası olmakla kalmamakta, aynı zamanda bütün dünyada ilk yazılı anayasayı teşkil etmektedir.

Aristo, Konfiçiüs, Kavtiliya'nın çalışmaları, hükümdarlar tarafından konulmuş anayasalar değildir; bunlar sadece prensler ve siyasi ilimler talebesi için öğrenim vasıtalarıdır. Aristo'nun yazmış olduğu "Atina Anayasası" dahi bu site devletin daha ziyade tarihi bir tasviridir.

Salih Tuğ esrinde bu muahedenin hukuki değeri üzerinde durarak, Wellhausen ve Leone Caetani gibi batılı müsteşrik yazarların, onu hak ve vazifeleri düzenleyen "siyasi bir program" ve "siyasi bir beyanname" (Erlass) olarak nitelendirdiklerini, Muhammed Hamidullah'ın ise 685 anayasa diyerek, Hz. Peygamber'in Medine halkı ile birlikte teşri ettikleri bu yasanın yeryüzünde ilk yazılı devlet anayasası olduğu tezini ortaya attığını söylemektedir.

Hamidullah'ın ifadeleri aynen şöyledir: "Bu anayasa, ilk İslam Devleti'nin Anayasası olmasından başka, aynı zamanda yeryüzünde bir devletin vazettiği ilk yazılı anayasa olma hususiyetine de sahiptir."

Bu muahede için anayasa demek çok iddialı bir ifade olacaksa, ana sözleşme adı vermek her halde uygun olur.

Bu sözleşmenin metnini İbn Hişam, es-Siretü'n-Nebeviyye adlı eserinde 688 İbn İshak'tan naklederek;
Ebu Ubeyd Kasım b. Sellam da Kitabü'l-Emval adlı eserinde İbn Şihab ez-Zühri'den naklederek yazmışlardır. 

Gelecek yazımda bu anayasaya yer vereceğim inşallah...