İslam hukukunda ehliyet neye derler

Ehliyet sözlükte "yetki, elverişli, layık ve yeterli olmak; anlamlarına gelen ehliyet, fıkıh terimi olarak, kişinin dini ve hukuki hükümlere muhatap olmaya elverişli oluşunu ifade etmektedir. Başka bir deyişle insanların leh ve aleyhlerindeki hak ve sorumluluklara muhatap olabilmesi halidir.

İnsanın şeri hitaba ehil ve muhatap oluşu, akıl denilen anlama, düşünme ve ona göre davranma kabiliyetine sahip bulunmasıyladır. İnsanın bu anlamdaki ehliyet ve sorumluluğuna Ehliyet-ül Hitap denir.

Ehliyet kişinin haklardan faydalanmaya, bu hakları kullanmaya ve borçlanmaya elverişli olmak demek olduğundan, cenin safhasından itibaren akli ve bedeni gelişimine uygun ve paralel olarak parça parça kazanılır ve rüşde ermekle tamamlanmış olur.

Kişinin akli ve bedeni gelişimine uygun olarak, önce lehindeki haklara sonra aleyhindeki haklara sahip olur; daha sonra bazı muamele ve tasarruflarının sahih olmasına; en son olarak da hukuki ve cezai müeyyide ve mesuliyete ehil hale gelir.

Hukuk dilinde ehliyet 2 ana gruba ayrılır: Vücup Ehliyeti, Eda Ehliyeti

VÜCUP EHLİYETİ

Vücup Ehliyeti, haklara sahip olabilme ve borçlar altına girebilme ehliyetidir. Bu ehliyet, insanın var olmasıyla gerçekleşir ve o ölünceye kadar devam eder. Bu ehliyete zimmet adı da verilmektedir.

Vücup ehliyeti ceninde nakıs olarak mevcuttur; ana karnındaki cenin bu ehliyet ile sadece menfaatine olan ve kabule ihtiyaç duymayan miras, vasiyet, vakıfta lehtar olmak gibi bazı hakları kazanır. Sağ olarak doğmasıyla bu ehliyete tamamen sahip olur.

EDA EHLİYETİ

Eda ehliyeti, muamelat ehliyeti demek olup kişinin dini ve hukuki hak ve borçları bizzat kullanmaya ehil oluşunu ifade etmektedir.

Bu ehliyetin esasını akıl oluşturmaktadır. Akıl noksan olursa eda ehliyeti de noksan olur. Akıl kemale ererse ehliyet de kamil olur. Akıl olmadığı zaman eda ehliyeti de sabit olmaz.

Buna göre eda ehliyeti, nakıs ve kamil olmak üzere ikiye ayrılır. Nakıs eda ehliyeti mümeyyiz çocuk ve benzerinin sahip olduğu ehliyettir. Bununla zarar ve yararına olması muhtemel akitleri velisinin iznine bağlı olarak, sırf yararına olan akitleri ise müstakil olarak kurabilir. Ancak ibadetler ve tamamen kendisinin zararına olan akitler konusunda ehliyeti yoktur.

Kamil eda ehliyeti ise akıllı olarak buluğ çağına erişen, başka bir deyişle reşit olan kişinin sahip olduğu ehliyettir. Bu ehliyete sahip kişi, bütün hukuki tasarruflara yetkilidir. Hukuki ve cezai sorumluluğa sahip ve ibadetler gibi şeri tekliflere de muhataptır.

EHLİYETİN ARIZALARI

Eda ehliyetini daraltan veya ortadan kaldıran sebeplere ehliyetin arızaları denir. Vücup ehliyeti, insanın insan olarak mevcut olmasına bağlı bulunduğundan daralması veya ortadan kalkması mümkün değildir.

Ehliyeti kaldıran veya daraltan arızalardan bir kısmı, kişinin kendi isteği ve irade dışında meydana gelmekte olup bunlara s e m a v i a r ı z a l a r denir. Akıl hastalığı, bunama, bayılma, uyku, ölümle sonuçlanan hastalık, kölelik, küçüklük, unutma ölüm ve kadınlara mahsus haller bu tür arızalardandır.

Diğer bir kısmı ise şahsın kedi irade ve isteğiyle meydana gelmekte veya oluşmasına kasten sebebiyet verdiği arızalardır ki, bunlara m ü k t e s e p a r ı z a la r denilmektedir. Sarhoşluk, sefihlik, yolculuk, bilmemek, yanılmak ve şaka gibi durumlar bu tür arızalardandır. (İbrahim Paçacı, Dini Kavramlar Sözlüğü, s. 126-127)