Lozan Barış Antlaşması 96 yaşında

Kimileri için büyük zafer, bazı kesimler için de büyük yenilgi olarak kabul edilen ve Türkiye'nin egemenliği yanı sıra buradaki Gayrımüslim Azınlıklar ile Yunanistan'daki Batı Trakya Müslüman Türk Azınlığı'nın haklarını teminat altına alan Lozan Barış Antlaşması’nın üzerinden geçen 96 geçti.

Lozan Barış Antlaşması 24 Temmuz 1923 tarihinde imzalandı. Anlaşma, tüm tarafların onaylarında dair belgeler resmi olarak Paris'e iletildikten sonra, 6 Ağustos 1924 tarihinde yürürlüğe girdi. İsviçre’nin Lozan kentinde imzalanan Lozan Barış Antlaşmasının ne olduğu ve maddeleri merak ediliyor.  Lozan Barış Antlaşması nedir, maddeleri nelerdir? 

LOZAN BARIŞ ANTLAŞMASI NEDİR?

Lozan Antlaşması İsviçre'nin Lozan kentinde imzalanmıştır. İtilaf devletleri Lozan görüşmelerine İstanbul hükümeti ve TBMM hükümetini birlikte çağırdı. İtilaf devletlerinin amaçları arasında, bu iki devletin arasındaki ikilikten faydalanmaktı. Görüşmede bir karar alınamayınca Lozan görüşmeleri ertelendi. TBMM, bu süre içinde yönetimdeki ikiliğe son vermek ve milli egemenlik ilkesini pekiştirmek amacıyla 1 Kasım 1922'de saltanata son verdi. Böylece Lozan görüşmelerine sadece TBMM devletin temsilcisi olarak katıldı. Devleti temsil etmek amacıyla Mudanya'daki başarısı nedeniyle görüşmeye İsmet Paşa katıldı.

LOZAN ANTLAŞMASININ MADDELERİ

Fransızlarla imzalanan Ankara Anlaşması’nda çizilen sınırlar kabul edilmiştir.

Türk-Yunan Sınırı: Mudanya Ateşkes Antlaşması’nda belirlenen şekliyle kabul edildi. Meriç Nehri’nin batısındaki Karaağaç istasyonu ve Bosnaköy, Yunanistan’ın Batı Anadolu’da yaptığı tahribata karşılık savaş tazminatı olarak Türkiye’ye verildi.

Irak Sınırı: Musul üzerinde antlaşma sağlanamadığı için, bu konuda İngiltere ve Türkiye Hükûmeti kendi aralarında görüşüp anlaşacaklardı.

Türkiye-İran Sınırı: Osmanlı İmparatorluğu ile Safevî Devleti arasında 17 Mayıs 1639’da imzalanan Kasr-ı Şirin Antlaşması’na göre belirlenmiştir.

Adalar: Gökçeada ile Bozcaada özerk bir yönetime tabi tutulmak şartıyla (Türkiye antlaşmanın bu maddesini uygulamadı) Türkiye’de, diğer Ege Adaları İtalya’ya kaldı. İtalya’nın Türk sınırına yakın adaları silahsızlandırması kararlaştırıldı. Sevr Antlaşmasıyla Oniki Ada İtalya’ya diğer adalar Yunanistan’a bırakılmıştı. Oniki Ada ve Rodos 1945 yılında müttefiklerin eline geçti ve Nisan 1947’de resmen Yunanistan’a teslim edildi.

Azınlıklar: Lozan Barış Antlaşması’nda azınlık, Müslüman olmayanlar olarak belirlenmiştir. Tüm azınlıklar Türk uyruklu kabul edildi ve hiçbir şekilde ayrıcalık tanınmayacağı belirtildi. Antlaşmanın 40. maddesinde şu hüküm yer almıştır: “Müslüman olmayan azınlıklara mensup Türk uyrukları, hem hukuk bakımından hem de uygulamada, öteki Türk uyruklarıyla aynı işlemlerden ve aynı güvencelerden yararlanacaklardır. Özellikle, giderlerini kendileri ödemek üzere, her türlü hayır kurumlarıyla, dinsel ve sosyal kurumlar, her türlü okullar ve buna benzer öğretim ve eğitim kurumları kurmak, yönetmek ve denetlemek ve buralarda kendi dillerini serbestçe kullanmak ve dinsel ayinlerini serbestçe yapma konularında eşit hakka sahip olacaklardır.”[6] Batı Trakya’daki Türklerle, İstanbul’daki Rumlar dışında, Anadolu ve Doğu Trakya’daki Rumlar ile Yunanistan’daki Türkler’in mübadele edilmeleri kararlaştırıldı.

Kapitülasyonlar: Tamamı kaldırıldı.

Osmanlı’nın borçları: Osmanlı borçları, Osmanlı İmparatorluğu’ndan ayrılan devletler arasında paylaştırıldı. Türkiye’ye düşen bölümün taksitlendirme ile Fransız frangı olarak ödenmesine karar verildi. Düyun-u Umumiye idare heyetinde bulunan yenik Alman İmparatorluğu ve Avusturya-Macaristan İmparatorluğu devletlerinin temsilcileri idare kurulundan çıkartılmış ve kurumun faaliyeti devam ettirilerek antlaşmayla birlikte yeni görevler verilmiştir. (Lozan Barış Antlaşması madde 45,46,47…55, 56).

Savaş tazminatları: İtilaf Devletleri, I. Dünya Savaşı nedeniyle istedikleri savaş tazminatlarından vazgeçtiler. Sadece Yunanistan savaş tazminatı olarak Karaağaç bölgesini verdi.

Patrikhaneler: Ortodokslarının dini lideri durumundaki Rum patrikhanenin siyasi yetkilerinden arındırılarak İstanbul’da kalmasına izin verildi. (Türkiye antlaşmanın bu maddeyi bugün uygulamıyor. Patrikhane Türkiye'nin iyi niyetinden faydalanarak yetkilerini aşmaktadır. Türkiye'nin her yerindeki kilise ve hatta kalıntılarına bile Mitropolit atayarak buralarda cemaat oluşturmaya ve çeşitli faaliyetlerle Bizans'ı yeniden ihya etmeye çalışmaktadır. Yunanistan ise Batı Trakya Türk Azınlığının Lozan'dan doğan haklarını elinden almış ve özerk kurumlarını işgal etmiştir. Okullar kapatılmaktadır, vakıflar idarelerinin seçilmiş heyetleri tasfiye edilerek yerlerine memurlar atanmıştır. Vakıf mülkleri satılmış, talan edilmiş ve müftülükler devletin ofisi haline getirilmiştir. )

Yabancı okullar: Eğitimlerine Türkiye’nin koyacağı kanunlar doğrultusunda devam etmesi kararlaştırıldı.

Boğazlar: Boğazlar, görüşmeler boyunca üzerinde en çok tartışılan konudur. Sonunda geçici bir çözüm getirilmiştir. Buna göre askeri olmayan gemi ve uçaklar barış zamanında boğazlardan geçebilecekti. Boğazların her iki yakası askersizleştirilip, geçişi sağlamak amacıyla başkanı Türk olan uluslararası bir kurul oluşturuldu ve bu düzenlemelerin Milletler Cemiyeti’nin güvencesi altında sürdürülmesine karar verildi. Böylece Boğazlar bölgesine Türk askerlerinin girişi yasaklandı. Bu hüküm, 1936 yılında imzalanan Montrö Boğazlar Sözleşmesi ile değiştirilmiştir.