Sultan II. Abdülhamid’in bir numaralı adamı

Çerkeşşeyhizade Halil Halid Bey Sultan II. Abdülhamid’in en çok güvendiği adamlarındandı. 1869 yılında Ankara’da doğmuştur. İlerleyen yıllarda tahsil görmek için o dönemin Osmanlı Devleti dâhilinde en popüler okul olan Mekteb-i Hukuk bölümüne girer ve 1893 yılında mezun olur. Mezun olduktan sonra Ebuzziya Tevfik Bey’in matbaasında çalışmaya başlamıştır. Gazetede çalıştığı sırada İngiliz The Times muhabiriyle tanışmıştır. 1894 yılında Sultan II. Abdülhamid Han’a karşı yapılan algı operasyonlarının tesiri altında kalarak İstanbul’daki İngiliz gemisine binip gizlice Osmanlı Devletini terk etmiştir. 1896 yılında Ebuzziya Bey, kendisini Abdülhak Hamid Beyle tanıştırmıştır.

Halil Halid Bey İngiltere’de ikamet ettiği yıllarda, Osmanlı devletinden İngiltere’ye firar eden kişilerin Osmanlı devletine ihanet ettiğine şahit olunca, Sultan II. Abdülhamid Han’a karşı olan önyargılarını kırarak Sultan II. Abdülhamid Han adına çalışmaya başlamıştır. Sultan Abdülhamid Han aleyhine karşı makaleler yazdığı Hürriyet gazetesinde çalışmayı bırakmıştır. 1897’de Sefir Antopolu Paşa ve müsteşar Rıfat Bey’in hazır bulundukları bir ortamda sadakat yemini ederek Londra Baş Şehbenderliği ‘Şehbender Vekâleti’ görevine tayin edilir. Sefaret yazışmalarından anlaşıldığına göre 1901 Şubat’ına kadar bu görevde kalır. Görev yaptığı dönemde İngilizlerin Osmanlı Devletine yönelik politikalarını yakından takip eden Halil Hâlid Bey, hazırladığı önemli raporları Sultan II. Abdülhamid’e göndermiştir. 1896 ile 1908 yılları arasında Cambridge Üniversitesi’nde görevde olduğu esnada İngiltere Devletinin Osmanlı Devletine karşı hazırlamış olduğu planları ifşa ederek Yıldız Teşkilatına bildirmiştir. 1903 yılında ‘Bir Türkün Ruznamesi’ (The Diary of a Turk) eserini yayınlamıştır.

1905’te Cambridge Üniversitesi Halil Hâlid Beyi Cezayir’de toplanan Şarkiyatçılar Kongresi’ne aza olarak gönderir.

Bu süre zarfında ve hayatının sonuna kadar kaleme aldığı eserlerde “İlk planda Müslüman Doğu’nun davasını savunmayı, ikinci planda da Batı Medeniyeti hakkındaki bazı düşünceleri Müslüman bakış açısından ortaya koymayı” hedeflemiştir. Halil Halit Bey’in hatıratı bu hedefin izlerini pek fazla taşımasa da, döneminin Sultan II. Abdülhamid muhaliflerinin II. Abdülhamid’e bakışı, Anadolu hayatı, mektep ve medrese eğitimi ve bir ulema ailesinin hayatı hakkında her yerde ulaşılamayacak ayrıntıları vermesi itibarı ile önem arz etmektedir.

1912 yılında yapılan seçimlerde İttihad ve Terraki Fırkası Ankara mebusu seçilmiştir. Milletvekili bulunduğu dönem içinde Encümen-i Maârif Reisliği yapıp, Tedrisât-ı İbtidaîye Kanunu’nun çıkarılmasında büyük rol oynamıştır. 1913 yılında Hindistan Bombay Baş şehbenderliğine atanmıştır. Fakat Sultan II. Abdülhamid’in Panislamizm siyasetini izlediği gerekçesiyle İngiltere Devleti Halil Halid Bey'den rahatsız olmuştur. Dolayısıyla 1914 yılında görevi sonlandırılarak Osmanlı Devletine geri dönmüştür. Birinci dünya savaşında Almanya’da ikamet ederek Almanya Devleti ile Osmanlı Devleti arasındaki irtibatı pekiştirmiştir. 1922 yılında İstanbul Darülfün Müderrisliğine atanmıştır. Müderris olarak görev yaptığı sürede İslam Felsefesi, Müslüman Milletlerin Etnografyası ve Antropoloji gibi dersleri vermiştir.  İlahiyat Fakültesindeki derslerinden ziyade, Harbiye’de de İngilizce dersleri vermiştir.

1929 yılında Amerika’da Uluslararası Eğitim Müessesesine konferans vermesi için davet edilmiştir. Fakat Halil Halid Bey Amerika’nın bu konferansı propaganda malzemesi olarak kullanacağı için teklifi kabul etmemiştir.  Halil Halid Bey 29 Mart 1931’de rahatsızlanarak vefat etmiştir. Cenazesi 30 Mart 1931 tarihinde Laleli’de ikamet ettiği Harikzedegan apartmanından alınarak Valide Sultan Camii’ne götürülür. Halil Hâlid Bey burada kılınan cenaze namazının ardından ailesi, dostları, darülfünun hocaları ve talebelerinin katıldığı sessiz ve alayişsiz bir merasimle Merkezefendi mezarlığındaki aile kabristanına defnedilir. Darülfünun Halil Hâlid Beyin vefatı sebebiyle o gün tatil edilir.

Halil Halid Beyin günümüze ışık tutan eserleri:

1) Hilal ve Haç Kavgası, Halil Halid Bey, Babıali Kültür Yayıncılığı

2) İngilizlerin Osmanlıyı Yok Etme Siyaseti Musul-Kerkük-Mısır-Arabistan, Halil Halid, Ekim Yayınları.

3) Bir Türkün Ruznamesi, Halil Halid, Klasik Yayınları.