Ahlak kavramının etik kavramı karşısındaki dönüşümü

Son zamanlarda felsefeciler, dil bilimcileri ve bilumum sosyal bilimciler ahlak kavramıyla etik kavramı arasındaki bağıntıyı çözmeye çalışıyor. Kimisi etik kelimesinin ahlak kelimesinin bilimsel alandaki kullanımı olduğunu öne sürüyor, kimisi ise ikisini ayırarak ahlakın toplum tarafından belirlenmiş kurallar olduğunu, etiğin ise bir kişinin herhangi bir alanda yapması gereken şeyler olduğununu ileri sürüyor.

Baktığımız zaman her iki kavram da birbiriyle hem bağlantılı hem de bazı yönden farklılıklar barındıran kavramlardır. Ben ise bu yazıda aslında ahlakın hiç eveleyip gevelemeden etik anlamına geldiğini, arada farklılık varmış gibi görünmesinin sebebinin ise etiğin daha çok bilimsel anlamda kullanılmasının olduğunu ispat etmeye gayret edeceğim.

Etiğin Etimolojisi

Etik, aslı Yunanca’ya dayanan ethos (ήθος) kelimesinin türevidir. Günümüzde ethosun hangi anlamda kullanıldığına baktığımız zaman “bir şeye özgü olan karakter” gibi bir tanım ortaya çıkmaktadır. Dolayısıyla ethosu etik biçimine dönüştürdüğümüz zaman çıkacak olan anlam “bir şeye özgü olan karaktere uygun bir şekilde davranmak”tan başka bir şey olmayacaktır. Tam da bu noktada aslında ahlak kelimesiyle olan benzerlik, hatta ve hatta eşdeğerlik gözler önüne sürülmektedir.

Ahlakın Etimolojisi

Ahlak ise, Arapça’da khulk (خلق) yani yaradılış kelimesinin çoğul versiyonudur. Khulku ahlaka dönüştürdüğümüz zaman çıkan anlam ise yaradılıştan ziyade huy benzeri bir anlamdır. Birçok dilde ise huy kelimesinin karşılığının karakter olduğunu görürüz. Türkçe farklı bir dil ailesine mensup olduğu için karakter kelimesi başka anlamları çağırıştırsa da az önce de belirttiğim gibi karakterin özü huydur. Öyleyse ethos “bir şeye özgü ‘karakter’” olduğuna göre, ahlak da tek başına ‘karakter’ olduğuna göre, bunların arasında herhangi bir farktan söz etmek gibi maceraya atılmanın fuzuli bir iş olduğunu düşünüyorum.

Ahlak Nasıl Dönüştü?

Az önce aralarında hiçbir farklılık olmadığını belirttiğimiz ahlak ve etik kitaplarda, ansiklopedilerde ve dijital ortamlardaki bilgi edinme mekanlarında sıkça aralarındaki bir farktan söz edilir. Etiğin etimolojisine geçmeden evvel bu farklın ne olduğunu söylemiştir. Peki farklı gözükmesini sağlayan ana sebep neydi?

Öncelikle felsefi anlamda etik, kişinin herhangi bir konuya, herhangi bir alana en uygun şekilde hareket etme biçimidir. Örneğin, “benim bir felsefem var” dediğimiz zaman aslında etik felsefe kastedilir. En basitinden Epikürcülerin etik felsefesine baktığımızda bunun temelinde haz olduğunu, hayatta her şeyden haz almaya çalışılması gerektiği, hüzün-acı gibi durumların ise doğaya aykırı olduğu görülür. Bu bir yaşam etiğidir.

Ahlak ise daha çok dini anlamda kullanılır. Nitekim, küçüklüğünde Kur’an kursu ve benzeri yerlerde eğitim görmüş olanlar bilir, güzel ahlak ve kötü ahlaktan bahsedilir. Demek ki etik felsefesindeki benzerlik burada da var. Burada denilmek istenen şey “hayatında mutlaka bir yol çizeceksin (güzel ahlak veya kötü ahlak), fakat o yol güzel ahlak çerçevesinde (Kur’an’a göre) olmalıdır.” Yine etikten pek fazla farkın olmadığını görmekteyiz.

İpin koptuğu nokta ise ahlakın güzel ahlak zannedilmesidir. Yani “ahlaklı birey” derken “güzel ahlaklı birey” kastının anlaşılmasıdır. Oysa ki, az önce de belirtildiği üzere ahlak iki çeşittir, kişinin ahlaklı olması güzel ahlaklı olduğunu göstermez.

Burada ise devreye Chomsky’nin dil kuramı devreye girer. Buna göre kişinin konuştuğu dil içinde bulunduğu kültürün tezahürüdür. Öyleyse anlaşılmaktadır ki, Müslüman-Türklerde ahlak sahibi veya etik felsefesi sahibi olmak daha doğrusu hayatı bir amaca göre yaşamak büyük bir önem taşıdığı için ahlaklı olmak kelimesi güzel ahlaklı olmak şeklinde algılanmaktadır.

--- -- ---

Sonuç olarak, bir ortayol bulmak gerekirse, ahlakın halk ağzında etiğin ise bilimsel arenada kalması tarafındayım. Çünkü birçok dilde bu böyledir, yani etik neredeyse her dilde varken, bunların yanında ahlak kelimesi gibi halkın kullandığı kelimeler vardır: İngilizce’de morality ahlak anlamına gelirken, ethic etik anlamına gelir.