Zihinlerin uyuştuğu bir çağda düşünebilmek

Yaşadığımız çağ tarihin her gün yeni baştan yazıldığı bir çağ. Aslında tarihsiz bir çağ... Bir olayın tarih olarak kayıtlara geçmesi için her ne kadar zamanın geçmesi 'gerek şart' olsa da asla 'yeter şart' değildir. Bunun bir de 'yeter şart'ı var ki o da hadiselerin tamamlanmasıdır. Yaptığım çok kısa tarih tanımlaması elbette ki bir tarih metodolojisini ortaya koymaz ancak günümüzü anlayabilmek için fazlasıyla yeterlidir.

Tarih bugün başlıyor, yarın da aynı şekilde ‘bugün’ başlayacak. Tarihin sürekli yeniden başlaması ise insanın sürekli aynı şeyleri bıkmadan yapabilmesi anlamına gelir, hem de hiçbir şey başarmadan. Nedir o sürekli tekrarlanan şey? Tabi ki tüketim, her şeyi yapma özgürlüğü, bilinçsizlik vs. diye uzayıp gider.

Tarih her geçen gün yeniden yazıldığı için insan dünü hatırlayamaz çünkü dün diye bir şey yoktur. Dünle ilgili hiçbir fikre sahip olmayan insan sadece bugünü düşünür. Hadi biraz daha açık olalım: Gündelik zevkler için yaşar. Her şeyiyle sadece bugünü arzulayıp, gelecek adına hiçbir tasavvura sahip olmayan insan “Bugün biraz zor geçse de, çalışmalarımın meyvesini gelecekte alırım” düşüncesine giremez çünkü dediğimiz gibi yaşadığımız çağ ders alabileceğimiz dünü ve şekillendirebileceğimiz yarını ortadan kaldırmıştır.

Bütün bunlardan sonra insan bir de özgürlük üstüne özgürlük ister. Çünkü özgür olanlar ona göre özgün, yeni ve yaratıcı fikirler ortaya koyabilir, kısaca düşünebilir. Düşünmek mi? Yavrum neyi düşüneceksin? Daha dününü hatırlayıp yarının için hayal kurmaktan acizsin. Ondan sonra etrafında baskı olduğu için özgürleşmek istediğini zanneder.

Tabii bütün ‘kısıtlı’ imkanlara rağmen az da olsa düşünebildiğini zannetmektedir. Ona göre düşünmenin temel şartı özgürlük ya, ha işte o da az da olsa özgür olduğu için düşünebilmektedir. Ancak uyuşmuş olan her zihin gibi onun zihni de uyuştuğunu farketmemektedir. Onun zihnini uyuşturan uyuşturucunun adı ise ‘özgürlük hırsı’.

Bu uyuşturucu insanı kendi özgürlüğüne yabancılaştırmış ve en özgür anında kısıtlı, en kısıtlı anında ise özgür hissettirmektedir. En özgür anında kısıtlı hissetmesi dünü hatırlayıp yarını şekillendirme imkanına sahipken, bunlara elindeki günlük imkanlar sayesinde tenezzül etmemesi, en kısıtlı anında ise kendini özgür hissetmesi kendisine özgürlük olarak sadece bugün verilip dün ve yarına perde çekilmesine rağmen sırf bugünü özgür olduğu için kendini her haliyle özgür hissetmesi olarak tanımlanabilir.

Ve şimdi özgürlüğümüzü sorgulama vakti. Marx 150 sene kadar evvel işçilerin emeklerine ne kadar yabancılaştıklarını sorgulamaları için “Zincirlerimiz dışında kaybedecek neyimiz var?” diye sormuştu. İşçiler tam olayların farkına varmak üzereyken bu sefer sermaye sahipleri işçilerin çalışma saatlerini 18 saatten 8 saate indirerek, haftasonu ve yıllık izinler koyarak, daha yüksek maaşlar kazanmalarına imkan sağlayarak kendini yenilemiş görüntüsü verdi ama bununla da yetinmedi. Sermaye sahipleri elbette ki sermayelerinin artmasını hala istemekteydi, bunun için de “hafta içi kazandığınızı haftasonu harcayın” denildi. Harcamaktan zevk alan insan daha da harcadı ve harcama üstüne harcama yapabilmek için daha çok çalıştı. İnsan kendisi için çalıştığını zannediyordu halbuki parayı kazananlar başkalarıydı. Kendisi ise dünü unutmuş, yarını umursamaz, sadece bugün için çalışır duruma gelmiştir.

İşin ekonomik kısmı böyle ancak yazı boyunca işin sosyal, kültürel ve psikolojik boyutlarını da dile getirdim ve Marx’ın sözünü çağa uyarlayıp yeniden söyleyerek yazımı bitiyorum: “Sürekli tüketip, her gün yeniden satın aldığımız mallar dışında kaybedecek neyimiz var?”